از ديدگاه امام خميني (ره) فرهنگ اساس سعادت يا شقاوت يك ملت است و رستگاري هر جامعه از راه اصلاح و احياء فرهنگي امكان‌پذير است. از نگاه امام فرهنگ داراي دو ساحت اصلي است. نخست بُعد فردي فرهنگ كه با انسان و سعادت او ارتباط دارد و ديگري بُعد اجتماعي فرهنگ كه در عرصة حيات اجتماعي انسان‌ها حضور دارد. به هر روي با اين نگاه فرهنگ موضوعي است ويژة انسان و ارتباطي وثيق با هدايت و تربيت او دارد. از نگاه ايشان فرهنگ سازنده و پيشرو در حوزه‌هاي فردي و اجتماعي سبب هدايت انسان‌ها و جامعه و تربيت الهي هر دو خواهد شد. 

ايشان با توجه به هر دو بُعد فردي و اجتماعي فرهنگ، تأثيراتي عميق بر هر دو ساحت فرهنگ اسلامي – ايراني گذاشته‌اند، به گونه‌اي كه الگوي تحول فرهنگي ايران پس از انقلاب اسلامي مي‌تواند به تنهايي موضوع تحقيقي جامع و فراگير باشد. ايشان در بُعد فردي مسائل فرهنگي سال‌ها به خودسازي و تربيت خويش و ديگران پرداختند و در قالب سلوك اخلاقي و عرفان عملي اسلام نمونه‌اي از انسان تربيت‌يافتة الهي را به جهان امروز معرفي نمودند. جوانان بسياري نيز در اين نظام تربيتي كه امام احياگر آن بودند رشد يافتند و سير الي‌ا… خويش را با مراد خود پيمودند و به عناصر اصلي انقلاب اسلامي تبديل شدند. در ابعاد اجتماعي نيز تئوري اصلاح فرهنگي امام در قالب انقلاب اسلامي معرفي و تبيين شده است. از نگاه امام فرهنگ مطلوب يك جامعه بايد حاوي 3 ويژگي زير باشد:

چکیده تجلی فیض الهی در خلقت و هدایت بشریت و نیز منشأ عروج و تکامل انسان‏ها »ولایت« است. ساختمان رفیع نظام هستی و دین حیاتبخش اسلام بر این بنیان مرصوص بنا نهاده شده است. و ولایتمداری تنها راه سعادت و نجات انسان‏ها از ضلالت و گمراهی است. در این مقاله به اختصار مفهوم و جلوه‏های ولایت در عالم غیب و شهود، عرفان و سیاست و شاخصه‏ های ولایتمداران و آسیب‏های آن از دیدگاه امام و رهبری بازخوانی می‏شود. کلیدواژه‏ها: ولایت، ولایتمداری، عرفان، سیاست، امام خمینی، مقام معظم رهبری. مقدمه ولایت بیت‏الغزل عرفان نظری در محفل انس اهل معرفت و اوج قله تکامل انسان در قرب الهی و فصل ممیز حقیقت انسانی است شعاع درخشان ولایت رواق موضوعات مختلفی را نورافشان می‏نماید؛ از نظر هستی‏شناسی و نظام آفرینش در بحث انسان کامل، فضای عرفان نظری را عطرافشان می‏کند و جلوه آن در مسأله امامت و خلافت در حوزه باورهای دینی زینت‏بخش بارگاه کلام است و نازلترین مرتبه ولایت در استقرار و تثبیت حکومت دینی، سیاست و حاکمیت را از ظلمت تیرگی جدایی از آموزه‏های دینی رهانیده است. بنابراین ولایت زلال کوثر جوشانی است که از عالم غیب و نشئه ملکوت سرچشمه{P . عالم غیب و مخصوص ارواح و نفوس است و باطن عالم مُلک گویند. P} گرفته و تا سرزمین‏های استقرار نهاد حکومت دینی جاری است. در اندیشه و آثار عمیق و لطیف عرفانی سیاسی امام خمینی و مباحث و بیانات مقام معظم رهبری گستره وسیع مفهومی ولایت از قلّه عرفان تا دامنه سیاست مشاهده می‏شود. اکنون در این مقاله به اختصار به مفهوم تعبیرات و مراتب، حقیقت و اسرار ولایت و نیز ولایت پیامبر، ائمه و ولی فقیه و جامعه ولایتمدار از نگاه امام و مقام معظم رهبری می‏پردازیم. مفهوم‏شناسی در اندیشه و آثار امام و رهبری مفهوم ولایت آمیزه‏ای از معنی لغوی و آموزه‏های دینی است. امام در متون عرفانی ولایت را به معنی قرب، محبوبیت، تصرف، ربوبیّت، و نیابت آورده و در بیانات خود با استفاده از حدیث »ما نُودِیَ بِشَیْ‏ءٍ بِمِثْلِ ما نُودِیَ بِالْوِلایَةِ« و{P . مصباح الهدایت الی الخلافة والولایة، ص ۳۶، امام خمینی، مؤسسه نشر آثار امام، ۱۳۷۲. P} {P . کافی، ج ۲، ص ۱۸، »هیچ چیز به اندازه ولایت به آن دعوت نشده است.« P} حدیث غدیر خم، ولایت را به حکومت کردن معنا می‏کند. مقام معظم رهبری، اتصال،{P . ولایت فقیه، ص ۸۳، امام خمینی، مؤسسه آثار امام و صحیفه امام، ج ۲۰، ص ۱۱۶ و ۱۱۷. P} پیوند، محبت و حاکمیت را معنی ولایت می‏نامد و با اشاره به رویداد مهم و تاریخ‏ساز غدیر استحکام پیوند روحی و معنوی مسلمانان با حاکمان شایسته و صالح را تحقق معنی و مفهوم ولایت از جنبه سیاسی و حکومتی می‏داند. {P . ر. ک. مجموعه سخنرانی مقام معظم رهبری در موضوع »ولایت در قرآن« سال ۵۳، (نشریه ولایت، حزب جمهوری اسلامی، مهر ۶۰) و نیز بیانات معظم له، ۲۰ / ۴ / ۶۹، ۱۰ / ۴ / ۷۰، ۶ / ۲ / ۷۶ و حدیث ولایت، ج۳، ص ۷۴. P}

اول باید اخلاق پسندیده را شناخت سپس راه‏های کسب آن را فرا گرفت؛ به عنوان مثال صفات ذیل از جمله صفات نیکو و اخلاق خوب به حساب می‏آید:

۱- تواضع و فروتنی و دوری از تکبر،
۲- تحمل شنیدن آرا و نظرات دیگران و سعه صدر در قبال آن،
۳- سخاوت و عدم بخل،
۴- دستگیری از ضعفا و درماندگان،
۵- در کارهای خیرِ دیگران شرکت کردن،
۶- گذشت و اغماض از بدی‏های دیگران،
۷- محبت‏ورزی نسبت به بندگان خدا،
۸- امانت داری،
۹- راز داری،
۱۰- صداقت و… .
اما آنچه مهم است راه به دست آوردن این صفات است که مهم‏ترین این راه‏ها عبارت است از:
۱- تصمیم جدی و عزم راسخ جهت متخلق شدن به این صفات،
۲- استفاده از تجربه‏های دیگران،
۳- تفکر راجع به عواقب بداخلاقی در جامعه (ادب از که آموختی از بی‏ادبان)،
۴- از کم شروع کردن و ملاحظه توان ابتدایی خود به طوری که با تمرین و سعی و تلاش انسان بتواند به مراتب بالاتر برسد،
۵- نهراسیدن از شکست،
۶- مطالعه کتاب‏های اخلاقی از قبیل «نقطه‏های آغاز در اخلاق عملی»، آیت‏اللّه‏مهدوی کنی و اخلاق در خانواده، حسین مظاهری.
اما برای رسیدن به تعادل و توازن لازم هست در ابعاد مختلف کار انجام شود:
۱) بعد فکری؛ تقویت بنیه عقلانی و توسعه تفکر و اندیشه از راه علم‏آموزی.
۲) بعد عاطفی؛ ابراز محبت قلبی نسبت به خانواده و افراد جامعه و حتی نسبت به حیوانات و محیط زیست و ادای حقوق ایشان.
۳) بُعد جسمانی، امروزه ورزش و تربیت‏بدنی به عنوان مهم‏ترین عامل تعدیل‏کننده هیجانات روحی و روانی و کاهش دهنده‏ی استرس‏ها و فشارهای زندگی ماشینی و صنعتی مطرح می‏باشد، لذا سعی کنید در هفته حداقل سه روز به فعالیت‏هایی از قبیل شنا، دوی آهسته و آرام، پیاده‏روی نرم در فضاهای دلپذیر و جذّاب، کوهنوردی، دوچرخه‏سواری و مانند آن بپردازید. در میان ورزش‏های مختلف، انجام بازی‏های گروهی برای تقویت بُعد اجتماعی، توصیه می‏شود.

مقام معظم رهبری از همان سال های پس از جنگ هشدار های متعددی در مورد تجهیز جبهه دشمن برای ضربه زدن در عرصه فرهنگی داشتند که معمولا با سردی و بی محلی برخی نخبگان و فعالان عرصه فرهنگی مواجه می شد. اما طی چند سال اخیر تیرهای این جنگ بر همگان نمایان تر شده و طرح هایی همچون مهندسی فرهنگی برای ساخت جبهه فرهنگی مطرح شده است. در ادامه به صحبت‌هایی از ایشان در مورد جنگ نرم در ماه های اخیر می‌پردازیم.

مقدمه اول: «وقتی انسان، تجهیز، صف آرایی، دهانهای با حقد و غضب گشوده شده و دندانهای با غیظ فشرده شده علیه انقلاب، امام خمینی و آرمانهای نظام اسلامی را می بیند وجود این جنگ نرم را باور می کند هرچند ممکن است عده‌ای اینها را نبینند.»(بیانات در دیدار اهل هنر، 14 شهریور 1388)

مقدمه دوم: «امروز جمهورى اسلامى و نظام اسلامى با یک جنگ عظیمى مواجه است، لیکن جنگ نرم - که دیدم همین تعبیر «جنگ نرم» توى صحبتهاى شما جوانها هست و الحمدللَّه به این نکات توجه دارید؛ این خیلى براى ما مایه‏ى خوشحالى است - خوب، حالا در جنگ نرم، چه کسانى باید میدان بیایند؟ قدر مسلّم نخبگان فکرى‏اند. یعنى شما افسران جوانِ جبهه‏ى مقابله‏ى با جنگ نامید.» (بیانات در دیدار دانشجویان، 4 شهریور 1388)

مقدمه سوم: «در این جنگ نرم، شما جوانهاى دانشجو، افسران جوان این جبهه‏اید. نگفتیم سربازان، چون سرباز فقط منتظر است که به او بگویند پیش، برود جلو؛ عقب بیا، بیاید عقب. یعنى سرباز هیچگونه از خودش تصمیم‏گیرى و اراده ندارد و باید هر چه فرمانده میگوید، عمل کند. نگفتیم هم فرماندهانِ طراح قرارگاه‏ها و یگانهاى بزرگ، چون آنها طراحى‏هاى کلان را میکنند. افسر جوان تو صحنه است؛ هم به دستور عمل میکند، هم صحنه را درست مى‏بینید؛ با جسم خود و جان خود صحنه را مى‏آزماید. لذا اینها افسران جوانند؛ دانشجو نقشش این است. حقیقتاً افسران جوان، فکر هم دارند، عمل هم دارند، تو صحنه هم حضور دارند، اوضاع را هم مى‏بینند، در چهارچوب هم کار می‌کنند.» (بیانات در دیدار اساتید دانشگاه ها، 8 شهریور 1388)

مقدمه چهارم: «اینى که چه کار باید بکنید، چه جورى باید عمل کنید، چه جورى باید تبیین کنید، اینها چیزهائى نیست که من بیایم فهرست کنم، بگویم آقا این عمل را انجام بدهید، این عمل را انجام ندهید؛ اینها کارهائى است که خود شماها باید در مجامع اصلى‏تان، فکرى‏تان، در اتاقهاى فکرتان بنشینید، راهکارها را پیدا کنید؛ لیکن هدف مشخص است: هدف، دفاع از نظام اسلامى و جمهورى اسلامى است در مقابله‏ى با یک حرکت همه‏جانبه‏ى متکى به زور و تزویر و پول و امکانات عظیم پیشرفته‏ى علمىِ رسانه‏اى. باید با این جریان شیطانىِ خطرناک مقابله شود.»(بیانات در دیدار دانشجویان، 4 شهریور 1388)

مقدمه پنجم: «اگر در زمینه‏هاى مسائل اجتماعى، مسائل سیاسى، مسائل کشور، آن چیزهائى که به چشم باز، به بصیرت کافى احتیاج دارد، جوان دانشجوى ما، افسر جوان است، شما که استاد او هستید، رتبه‏ى بالاترِ افسر جوانید؛ شما فرمانده‏اى هستید که باید مسائل کلان را ببینید؛ دشمن را درست شناسائى بکنید؛ هدفهاى دشمن را کشف بکنید؛ احیاناً به قرارگاه‏هاى دشمن، آنچنانى که خود او نداند، سر بکشید و بر اساس او، طراحى کلان بکنید و در این طراحى کلان، حرکت کنید.»(بیانات در دیدار اساتید دانشگاه ها، 8 شهریور 1388)

مقدمه ششم: «در این جنگ نرم وظیفه مجموعه فرهنگی این است که هنر را تمام عیار و با قالبی مناسب به میدان آورد تا اثرگذار شود.» (بیانات در دیدار اهل هنر، 14 شهریور 1388)

مقدمه هفتم: «حالا شما جوانانى که گفتیم افسران جوان مقابله‏ى با جنگ نرم هستید، از من نپرسید که نقش ما دانشجویان در تخریب مسجد ضرار کنونى چیست؛ خوب، خودتان بگردید نقش را پیدا کنید. یا مقابله‏ى با نفاق جدید، یا تعریف عدالت.» (بیانات در دیدار دانشجویان، 4 شهریور 1388)

«بسیج دانشجویی در عین آنکه یک تشکل نظم یافته و برخوردار از سازماندهی است نه در جناحهای سیاسی هضم و حل می شود و نه خود را رقیب سازمانهای دانشجویی متعارف می شناسد .هر دانشجویی با هر سلیقه سیاسی اگر پایبند به ارزشهای انقلاب و آماده حضور در عرصه مبارزه فرهنگی و سیاسی با استکبار و ایادی آشکار و نقابدار آن است، می تواند در خیل بسیجیان دانشگاه و عضوی از بسیج دانشجویی باشد.